Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Куççульпе тăварларăм калас сăмаха

Вырнаçтартăм хĕссех тăвăрланнă ăша.

Пуçăма — ас тума — картса хутăм тăмха:

Савнăçпа юрма¹ мар, çук хушма та нуша.

Тутине ас тивес йӳтĕмпе² хĕл каçа

Илĕртсе, йăлăнса кăларма хăтланах —

Сăйламастăп. Йӳççи тĕс кĕртет пурнăçа

Килнĕ пек кайма пĕл — таврăнми хăналлах.

Паян шапа çунă, теççĕ тепĕр чух ваттисем çумăр хыççăн. Çапла, эпĕ те асăрханă ăна: тепĕр чух, çумăр çунă хыççăн, улăхра вĕтĕ шапасем — çурисем ĕнтĕ — пĕлт! пĕлт! сиккелесе çӳреççĕ. Вĕттисем çеç мар, ваттисем те пур.

«Юрĕ, вĕттисем, çăмăлскерсем, чăнах та таçтан тинĕсрен çумăрпа килсе ӳкнĕ, тейĕпĕр. Ват шаписем ăçтан килме пултарнă? Вĕçсе килнĕ тесен, вĕсен çунат çук», — шухăшлаттăм эпĕ. Çапах та тупсăмне тупрăм, вăл шапасем ăçтан тухнине хам куçпа куртăм. Ку çапла пулчĕ.

Вăрманкасра манăн Артекра пĕрле пулнă тус — Вадим пурăнать. Вăл та манашкалах, кайăк-кĕшĕке питĕ юратать, хăй мĕн курса сăнаса пĕлнине çырса хурать. Хальхинче эпĕ ун патне вăл çак хушăра мĕн-мĕн курса çырнине вуласа пĕлме кайрăм. Каникул вăхăтне ним усăсăр ирттермест иккен Вадим та. Колхозра ĕçлет, çав хушăрах вăрмана кайса çӳреме те вăхăт тупать. Сăнаса пĕлнисем нумай унăн. Интереслисем çинчен хамăр шкулта каласа пама эпĕ çырсах илтĕм.

Киле таврăннă чух Вадим мана уя тухичченех ăсатса ячĕ. Çурçĕр енчен çумăр пĕлĕчĕсем кĕпĕрленсе килнине курсан вăл мана:

— Çумăр килет. Кайма, тен, кăштах тăхтатăн, — терĕ.

Малалла

Çĕр çинче

пур çын та паллă –

çуралаç

пĕр пек пурте.

Пирĕн хушăри

усаллăх

ларать пуль

кăштах çӳлте.

Хăйĕн пичетне

лартса,

çынсене

илсе каясшăн.

Çулсене

кукăрлатса,

ытларах

асап парасшăн.

Питĕ нумай

çынсем паян

шуйтан пичетне

чăтаççĕ.

Пичет çапма та

çĕр таян

хăйсемех

пуçа таяççĕ.

Анчах та

тĕрĕс каласан –

ĕмĕрех вăл

çапла пулнă.

Кукăр çулпала

кайсан –

çынсем

çăмăлтарах пуйнă.

Таса шутпа

пурăнакан

мала тухма

пултараймасть.

Ун пек çын вăл

пĕр шутласан –

шăпа урлă

утса каймасть.

Ĕлĕкхи çын

сăмахĕсем,

пире

пулăшса тăраççĕ.

Таса çынна

кирлĕ вĕсем,

усалсене

усă памаççĕ.

«Сана çич çын

пĕлеç пулсан –

эс паллă çын

ку пурнăçра.

Вĕсенчен

хисеп курсан –

Малалла

Чăтлăхна туртакан çул çинчен

Пăрăнатăп паян — ан çиллен...

Шурлăху астарса çăтиччен

Яланхи çăкçăпа³ кӳнтелен⁴ —

Сисчевленнĕ ăс-тăн та чĕрем —

Тăрăнтарчĕç черетлĕ çĕмрен:

Ахăртнех, ӳкерме ураран —

Чарăнсан лайăхрах шутлама...

Хуравсем вăранаççĕ аран.

Сĕтĕретĕп каллех хам-хама

Паянтан урăхла çулпала,

Мана мар — хăвна-хăв ултала.

Аран-аран сывлать Вучах...

Халь-халь вилес пекех... Анчах

«Пурнас килет татах! татах!

Тĕнчем, тархасшăн, ан пăрах», —

Пуплерĕ шăппăн йăлăнсах...

... Хускатрĕ кĕлĕ Сывлăша —

Пăтранчĕç Савнăçпа Нуша —

Вылянчĕ куç витмен ăрша.

«Пурнах, пĕр ăстрăм, апăрша —

Качча паратăп Варкăша...

Ăшшу — пахха, çутту — таса,

Хальччен пайтах пайта⁵ курса,

Яту тухман⁶ тӳсме хаса⁷...

Витместĕп кĕлпеле тусан

Ман хĕр хуçу пулсассăн сан».

— Курса, туйсаччĕ — ытарман...

Хуçам е тарçăм — пултăр ман,

Вĕçертмĕп урăх ытамран,

Сиксе ташлатăр паянтан —

Вăй патăр çеç — хыпса çунам.

Тĕнче пилленĕ витĕме

Ĕненнĕ чух пулмасть вилме.

Ик вăй-хăват пулсан пĕрле

Ăшах — хĕлле, çутах — çĕрле:

Вучах вĕçертмĕ Варкăшне.

Тĕлĕрет уйра калча

Витĕнсе шап-шур юрпа.

Ешĕлскер шăнмасть пачах

Кăпăшка кăна тумпа.

Шăнас çук-ха хурăнсем —

Шурă шупăрлă вĕсем.

Сивĕ-çке юр пĕрчине,

Çав тери черченскере.

Ман шăнкăрч радиопа юрлани Пракуха питĕ кĕвĕçтерчĕ. «Шăнкăрчна мана сут», — тесе вăл темиçе хут та çыпçăнчĕ. «Эп кайăк сутса услам тăвакан сутăç мар», — терĕм те, кӳренчĕ, пушшех вĕчĕхме пуçларĕ.

— Юрĕ. Ман шăнкăрч санăннинчен те лайăхрах юрлĕ-ха! — терĕ те пирĕн патран мăн кăмăллăн трăнтлаттарса кăна утса тухса кайрĕ вăл ун чух.

Мĕн тума шут тытрĕ-ши ку?..

Хĕвел çӳллĕрен çӳллĕрехе улăхса пынă май юр ирĕлсе малтан çуртсем, унтан уй-хирсем те улаланчĕç, çырмасенче шыв шăнкăртатса юхма пуçларĕ. Акă, çуркунне пулнине пĕлтерме васканă кураксем килсе те çитрĕç. Вĕсем хыççăн — шăнкăрчсем…

Çакăн пек чип-чипер кун пĕррехинче Пракух темшĕн шкула пымарĕ. «Чирлесе ӳкмерĕ-ши ку», — тесе, эпĕ ун патне шкултан таврăнсанах чупса кайрăм.

— Ну, вăт, куртăн-и? — çав тери савăнăçлăн кăшкăрса ячĕ вăл эп пырса кĕнĕ-кемĕн. — Манăн та пур халь шăнкăрч!

Чăнах та, пĕчĕкçĕ читлĕх майлаштарнă хайхи, унта пĕр шăнкăрча хупса лартнă.

— Ăçтан тупрăн? — ыйтрăм эпĕ.

— Хам тытрăм. Йăвине кĕчĕ те шăтăкне шăчăпа вăшт! çех хупларăм, — питĕ ăслă ĕç тунă пек мухтанчĕ Пракух.

Малалла

Туслăха йӳнеçтернĕ сăмах

Чĕлхӳнтен ыткăнса тухсанах

Пăрăнас йӳтĕме⁸ хупласах

Вырăнтах тăтăм эп — тăп-тăпах.

Ах...

Çăварна çĕнерен авăрлах⁹ —

Шăтарса пăтала тарăнрах —

Ĕмĕре ас туса юлмаллах,

Чăтнипех каçаратăп, паллах.

Ах...

Пăтала — хăрамастăп пачах:

Хаярна кăларсассăн анчах,

Çухату тутине туйсанах,

Ӳкĕнсе лăпланатăн — хăвах.

Ах...

Çылăхсен хуппинчен шуратсамччĕ мана:

Сывлайми йӳçĕхсе тăракан ăшăма

Куççулӳ тумлатса тасатсассăн кăна

Çĕнерен çуралать чĕм-хавал¹⁰ пурăнма.

Эрлĕкпе¹¹ кӳпчесе чăмăрланнă пуçран —

Хăвăла кайиччен¹² — чĕрсе юл шухăша:

Сăмахшар вакласа турасассăн кайран

Ахăртнех, асăрхатăн курман курмăша¹³.

Тавăру-тарăху мăййинчен¹⁴ хăтарма

Хавалу, тивĕçӳ çитмелле, пулмаллах.

Пурнăçпа вĕресе тăракан хурана —

Тасалсан — тĕс кĕртмелĕх ăсанăп хамах.

Хăвăн çине

тăрăш пăхма,

хăвна çын

вырăнне лартса.

Тăрăш хăвна-ху

хак пама,

паллисене

кăшт хăпартса.

Ман шутпала,

хăпартмалла –

хăвна-ху çиме

ан шутла.

Хăвна тата

юратмалла,

анчах та

ан пултăр ытла.

Ытларах

пурнăçа юрат –

вăл уншăн

пулăшать сана.

Пурнăçăн

лармалли турат –

ун чух

çирĕпленет кăна.

Ăçта каймаллине

курсан,

хăвăн утăмсене

туйсан –

кая та нихçан

юлмастăн,

ытла сиккипе

каймастăн.