Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Мĕскер пулнă Сантăра? —

Макăрать уçланкăра.

Пиччĕшне чĕнет:

— Пи-и-чче-е-е!

Янăрать вăрман:

«Пи-и-чче-е-е!»

Çырлара пиччĕшĕнчен

Çĕтсе юлнă вăл пĕччен.

Çил килет те Сантăра:

— Ан хăра, —

Тет, —

Ан хăра.

— Хăрамасăр!

Çывăхрах

Пат! ӳкет турат çĕре.

Çулçă чаштăр тусанах

Чарăнать тапма чĕре.

Хĕвел хурăн тăрринчен

Анчĕ шĕшкĕлĕх çине,

Шăппăн тĕмĕ хыçĕнчен

Тилĕ тухрĕ ун умне.

— Пĕчĕк тусăм, Ан хурлан.

Ма йĕрсе куçна пăсан?

Кĕç килет пиччӳ. Унччен

Çул хĕрне тухса ларар.

Хам та ыртăм çырлара, —

Вăл йăпатрĕ Сантăра

Лăпкаса çурăмĕнчен.

Тухса ларчĕç çул хĕрне —

Пысăк тунката çине.

Тилĕ лăпкăн юптарса

Тĕрлĕрен юмах калать.

Куçне мăч та мăч хупса

Сантăр тутлăн анаслать.

— Юмах пĕтмĕ.

Кăшт канар, —

Терĕç,

Выртрĕç юнашар.

Ыйхă пусрĕ Сантăра —

Сантăр путрĕ ыйăха.

Сас илтсессĕн çывăхра

Тилĕ чăмрĕ чăтлăха.

Малалла

Халăхăн иртнĕ пурнăçне сăнласа паракан повеçсемпе романсен шучĕ сахал тесе пăшăрханма пирĕн халĕ сăлтав çук ĕнтĕ. Ĕçĕ, паллах, шутĕнче мар — пахалăхĕнче. Авалхипе ĕлĕкхине асăнса çырнисем çулсерен, кĕнеке хыççăн кĕнеке тухса пыраççĕ. Сăмах ăстисен ытамне XVI ĕмĕртен тытăнса XX ĕмĕр пуçламăшне çитичченхи халăх кун-çулĕнчи пур паллă тапхăрсем те кĕнĕ темелле. Пуçĕпех хускатман е çĕнĕлле тĕсесе-сăнласа пама тытăнман вырăнсем юлман тесен те юрать.

Хальхи илемлĕ литературăри иртни çинчен çырнин вырăнĕ çинчен самах тапратсан, хай халлĕнех тенĕ пек, хăш-пĕр вулакансем умне çакăн пек иккĕлентерекен ыйту тухса тăрать. Коммунизм обществине çывăхартас мăнаçлă ĕмĕте тытнă, ăна пурнăçлама пĕтĕм вăйне-хална пăхăнтарнă совет халăхĕн хĕрӳ ĕçĕ-хĕлĕпе тулнă тапхăрта пирĕн писательсем иртнĕ саманасем çинчен çав териех хавхаланса çырни кирлех-ши?

Чăваш литературишĕн вăл паян кăна хусканнă ыйту мар. Ăна, акă, вăтăрмĕш çулсен пуçламăшĕнче пит сӳтсе яватчĕç. Вулакансем те, критиксем те хĕрсе калаçатчĕç. Ун пирки С. Элкер, хăйĕн «Хĕн-хур айĕнче» поэмине пуçласа уйрăм кĕнекен кăларнă май, çапла каласа çырнăччĕ: «Социализм строительстви çултан çул çĕнĕ çитĕнӳсем, пысăкран пысăк çĕнтерӳсем тăвать. Совет ĕç халăхĕ, рабочи класпа унăн партийĕ пуçарса пынипе, тĕрлĕрен йывăрлăхсене çĕнтерсе пырса, çĕнĕ тĕнче никĕсне çирĕплетет. Паллах, çакăн пек хĕрӳллĕ саманара поэтсемпе писательсен те куç умĕнче пулакан çитĕнӳсемпе çĕнтерӳсем çинчен çутатса пымалла. Хальхи вăхăтра ĕлĕкхи хĕн-хурлă пурнăç çинчен историлле поэмăсем çырса ларни килĕшмест те пек. — Мĕнле усă кӳме пултарĕ чăваш литературине хальхи вăхăтра ĕлĕкхи пурнăç çинчен çырса пани? Пире хальхи çинчен тата çитес çута пурнăç çинчен çырни кирлĕ, — тейĕç хăш-пĕрисем. Ун пирки эпĕ çакна калатăп: социализмла пурнăç тунă чухнехи хĕрӳллĕ тапхăрта та ĕлĕкхи классен кĕрешĕвĕ çинчен пĕлни, пуянсем чухăнсене епле тискеррĕн пусмăрласа пурăнни çинчен пĕлсе тăни — пире пĕр усăран пуçне нимĕнле сиен те кӳрес çук. Ĕмĕрсем тăршшĕнче пурнăç мĕнле улшăннине пĕлес тесен тата вăл мĕн чухлĕ малалла кайнине курас тесен, иртнипе хальхине илсе пахаламалла…» (Элкер. «Хĕн-хур айĕнче…» Автортан. Мускав, 1931 ç.).

Малалла

Кĕрен чечек çыххи — шап-шурă юр çинче...

Шанман вăл, тăкăнман, ларман сĕтел çинче!

Ӳкмен вăл ăнсăртран. Пăрахнă пуль ăна.

Мĕн пулнă-ши кунта? Пĕлет пуль хăй кăна!

Туяннă-çке ăна парне валли, паллах!

Анчах теме пула вăл пулнă кăлăхах...

Тен, йышăнман ăна, тен, кĕтейни килмен,

Кĕрен чечек çыххи ахаль кунта лекмен!

Тен, каçару ыйтма çитмен пуль сăмахсем?

Пĕр каçлăха кăна, тен, пулнă туйăмсем?

Шур юр çинчи сукмак ик еннелле каять.

Кĕрен чечек çыххи кĕçех шанса каять!

Тен, сӳннĕ юрату шур юр çинче выртать...

Тен, каçарман чĕре ахăлтатса кулать!

Кĕрен чечек çыххи — шап-шурă юр çинче.

Сипленеймен суран такамăн чĕринче...

Чунăма йăлт пушатрăм —

Тунсăх çеç чĕрере.

Çунтарса эп хăвартăм

Таврăнас кĕпере.

Каялла таврăнма

Майĕ çук ман паян.

Питĕ тарăн çырма...

Çук кĕпер каçайма.

Манса кайăп пуль терĕм...

Ку иккен — çăмăл мар!

Таврăнас ман кĕперĕм

Çийĕнче вут-кăвар!

Çав вута сӳнтерме

Ман пĕччен вăйăм çук.

Тунсăха çĕнтерме —

Сан патна çулăм çук.

Тен, сана та пуль йывăр,

Тен, кĕтетĕн мана?

Систерсем мана, йыхăр!

Шанчăк пар ман чуна!

Çунакан кĕпере

Сӳнтерме вăй тупас.

Эсĕ çеç чĕрере!

Таврăнма çул хывас!

Хĕрлĕ-хĕрлĕ, чăпар

Пĕчĕкçеççĕ уяр —

Ман пӳрне вĕçĕнчен

Анчĕ курăк çине.

Çумăра сиснĕрен

Хыпаланчĕ килне.

Хĕрлĕ-хĕрлĕ, чăпар

Пĕчĕкçеççĕ уяр

Ав пытанчĕ епле!

Темех мар çурт çукки:

Шăнкăрав чечекки —

Питĕ селĕм ӳпле.

Пăрăва çаран çинчен

Хуса килчĕ Чечекпи.

Пӳрт çамкинчи йăвинчен

Сас парать чĕкеç чĕппи.

— Эпĕ — Чĕвĕл-чĕвĕлпи.

Атя иккĕн калаçар.

— Манăн ятăм Чечекпи, —

Тет хаваслă хĕр ача.

— Тунсăхларăм, Чечекпи.

Пушă вăхăт сан пур-и?

— Пăрăва хупсан, эппин,

Юрлăпăр чĕкеç юрри.

Хăрушă выçлăх пулнăранпа çичĕ çул иртрĕ, çапах та çынсем ăна манма пултараймарĕç. Кил хуçалăхĕнче мĕнле те пулин инкек сиксе тухать-и, тыр-пула пăр çапса каять-и, мĕн пур ӳсен-тăрана шăрăх çанталăк ĕнтет-и, — ватăраххисем тӳрех синкерлĕ вăтăр виççĕмĕш çула аса илеççĕ.

— Çавăн чухнехи пек херĕп пурнăç килсе тухмарĕ-ши каллех пирĕншĕн? Татах мăян çăкăрĕ пĕçерме пуçлатпăр-ши вара? — теççĕ.

Хумхаç ярса панă хатар вăхăта уйрăммăнах Иштерек çемйи манаймасть. Йывăрччĕ çав ун чух, акăш-макăш йывăрччĕ. Вăй питти çынсемсĕр тăрса юлнă икĕ старикпе пĕр карчăк выçлăх çул хăйсен пĕртен-пĕр ĕнине пусса çирĕç.

— Хам та пĕлместĕп, мĕнле çăлăнса юлтăмăр çав çулхине, — тет вара тăхăр вуннăран иртнĕ Пикпав старик. — Эпĕ пурсăмăр та пĕтетпĕр пулĕ тенĕччĕ. Пӳлĕхçĕ çутă кун парать иккен-ха пире...

…

Кĕмĕл саслă савни — сарă кайăк

Шăратать юрату юррине.

Çăлтăр куçлă пике — çутă уйăх

Шантарать юрату пуррине.

Ман савни юррине пуçласассăн

Шăпчăксем лăпланаç вăтанса.

Куçăмран пăхнă май йăл кулсассăн

Çутă уйăх сӳнет пытанса.

Каçсерен эп ăна курмасассăн

Тунсăхпа хупланать ман чĕре.

Ытарми савнине тĕл пулсассăн

Çавăрма пултаратăп çĕре!

Кĕмĕл саслă савни! Сарă кайăк,

Шăратсам юрату юррине!

Пĕр санпа çеç мана питĕ лайăх.

Эс пурришĕн тавах Туррине!

Улмуççи пахчине шăпчăксен юррине

Итлемешкĕн тухар-и пĕрле?

Çакă çут тĕнчере юрату пуррине

Ĕненсе юрруна кĕвĕле!

Таврара шăпчăксем чарăнми юр юрлаç,

Çил лăпкать улмуççи çеçкине.

Сан çӳхе тутусем илĕртсе йăл кулаç —

Чуптăвассăм килет вĕсене!

Çăлтăрсем сӳннĕ май шурăмпуç хĕрелет,

Ирхи сывлăм сарать кĕмĕлне.

Сан çумна таянса тĕлĕрессĕм килет

Итлесе-çке чĕрӳ тапнине.

Çулăмпа çунакан чĕрери юрату

Чун савни, эс манран йышăнсам!

Пулас çук нихăçан вăл иртми ырату,

Кăмăлтан пĕр-пĕрне юратсан!

Çакă çут тĕнчере юрату пуррине

Ĕненсе юрруна кĕвĕле!

Улмуççи пахчине шăпчăксен юррине

Итлемешкĕн тухар-и пĕрле?

Сарă-сарă чăх пур пирĕн.

Какалать вăл касăн-ирĕн,

Сар кĕпи ун пурçăнран,

Шӳлкемийĕ ылтăнран.

Уртнă сарă ум çакки.

Хĕм сапать хăлха çакки.

Ах, юрать-ха йăлтăрти

Ылтăн мар ун çăмарти.

Питĕ-питĕ хырăм выçрĕ

Мечĕкле вылянă хыççăн.

Сарă чăх çăмартине

Астивес-и, асанне?